Önce bir not: bu yazıdaki maliyet ne demek
Sözlüğe erişim için sizden bir ücret istenmiyor; legalara.net'te okuma bedeli yok. Bu yazıda maliyet derken, bir terimi doğru ve sade biçimde tanımlamanın ne kadar emek, zaman ve dikkat istediğini kastediyorum. Okur olarak da ödediğiniz bir bedel var: bir terimi yanlış anlamanın doğuracağı zaman kaybı.
Yayın masasında sözlük, en az görünen ama en çok titizlik isteyen bölümlerden biri. Bir makalede bir paragraf gevşek kalırsa bağlam onu toparlar. Sözlükte ise tek cümlelik bir tanım tek başına durur ve okur onu olduğu gibi alır. Bu yüzden her girişin maliyeti, kısalığıyla ters orantılı olabiliyor.
Fiyatı belirleyen birinci kalem: tanımın doğruluğu
Mirasbırakan, tenkis ya da reddi miras gibi bir terim, günlük dilde bir anlam, hukuk metinlerinde başka bir anlam taşıyabilir. Tanımı yazmadan önce terimin kanundaki yerini, hangi bağlamda kullanıldığını ve sık yapılan yanlış okumaları gözden geçiriyoruz.
Bu okuma işi görünmez ama süre alır. Bir girişin iki satırda bitmesi, arkasında saatlerce karşılaştırma yapıldığı anlamına gelebilir. Doğruluk, sözlüğün en pahalı kalemi; çünkü hatalı bir tanımı sonradan düzeltmek, baştan doğru yazmaktan her zaman daha zahmetlidir.
Hipotetik örnekler de bu kalemin parçası. Bir terimi somutlaştırmak için kurulan örnek aile, yalnızca tanımı aydınlatmalı; belirli bir kişiyi ya da gerçek bir dosyayı çağrıştırmamalı. Örneği sade tutmak ve açıkça örnek olarak belirtmek ayrıca dikkat ister.
- Terimin kanundaki karşılığını kontrol etmek
- Günlük dildeki yanlış anlamları not etmek
- Hipotetik örneği kısa ve açık tutmak
İkinci kalem: sadeleştirmenin bedeli
Bir terimi sadeleştirmek, onu eksik bırakmak demek değildir. Tenkisi anlatırken saklı payın ihlal edilmesinden söz etmeden geçemezsiniz; ama saklı payı da aynı girişte baştan anlatmaya kalkarsanız tanım bir makaleye dönüşür. Neyi içeri alıp neyi başka girişe bağlayacağımıza karar vermek asıl emeği oluşturuyor.
Burak Şahin'in derlediği taslaklar bana geldiğinde çoğu zaman üç aşamadan geçiyor: önce tanım kısaltılıyor, sonra bir okur gözüyle yeniden okunuyor, en sonunda komşu terimlerle çelişip çelişmediği bakılıyor. Her aşama zaman istiyor ve bu zaman sözlüğün hacmiyle değil, giriş sayısıyla çarpılıyor.
Sadelik cümle sayısıyla ölçülmez. Kısa ama belirsiz bir tanım, uzun ve açık bir tanımdan daha pahalıya patlar; çünkü okuru başka kaynaklara yöneltir.
Üçüncü kalem: terimler arası bağlantılar
Sözlük, birbirine bağlı girişlerden oluştuğunda değer kazanır. Reddi miras girişini okuyan biri, mirasçılık sıfatına ve terekeye de bakmak isteyebilir. Bu bağlantıları kurmak, her girişin yanına bir dizi kontrol işi ekliyor: gönderilen terim gerçekten var mı, orada anlatılan şey buradakiyle uyuşuyor mu.
Bir terim değiştiğinde, ona atıf yapan her girişin yeniden okunması gerekiyor. Bu, sözlüğü ilk yazmaktan daha az görünür ama daha sürekli bir maliyet. Yayın yeni olduğu için bu ağ henüz küçük; büyüdükçe bakım yükünün de arttığını şimdiden hesaba katıyoruz.
Okur açısından karşılığı şu: bir terimden ötekine geçerken bağlamı kaybetmemek. Bu kolaylık, arkasındaki düzenli kontrolün sonucudur.
- Atıf yapılan girişleri birlikte gözden geçirmek
- Aynı kavramı iki yerde farklı anlatmamak
Görsel anlatımın payı
Bazı terimler yalnızca metinle yeterince açılmıyor. Pay oranlarını ya da yakınlık derecelerini gösteren küçük bir şema, uzun bir paragrafın yerini tutabiliyor. Elif Demirtaş'ın hazırladığı bu şemalar, okunabilirlik ve erişilebilirlik açısından ayrıca sınanıyor: renk kontrastı, mobil ekranda taşma, metin alternatifi.
Bir şemayı çizmek bir saat sürebilir; ama onu farklı ekran boyutlarında ve yardımcı teknolojilerle denemek aynı süreyi tekrar alır. Bu maliyeti sözlükten çıkarmak mümkün olurdu; ancak o zaman bazı okurlar için terim anlaşılmaz kalırdı.
Bu yüzden görselleri sınırlı tutuyoruz: yalnızca metnin tek başına yetmediği yerde kullanıyoruz. Her şema bir terimi gerçekten açıyorsa yerini hak etmiş sayılır.
Okur olarak sizin payınıza düşen emek
Sözlükten verim almak için bazı küçük alışkanlıklar işe yarıyor. Bir terimi okurken, tanımın sonundaki bağlantılı girişlere de göz atmak anlamı pekiştiriyor. Okuduğunuzu kendi cümlenizle bir kez yeniden söylemeye çalışmak, anlayıp anlamadığınızı hızla gösteriyor.
Sözlük genel bilgi verir; belirli bir ailenin durumunu çözmez. Kendi durumunuzla ilgili bir karar vermeniz gerektiğinde, sözlüğü yalnızca terimleri anlamak için kullanın. Bu ayrımı akılda tutmak, yanlış beklentinin yaratacağı maliyeti baştan engeller.
Yayın masası olarak biz de sözlüğü büyütürken aynı ölçüyü koruyoruz: az sayıda ama düzgün girişler, çok sayıda ama yarım girişlerden daha çok işe yarar.
- Bağlantılı girişlere göz atın
- Tanımı kendi cümlenizle yeniden söyleyin
- Genel bilgiyi bireysel durumla karıştırmayın
Sözlüğün gerçek maliyeti tanımın doğruluğunda, sadeleştirme kararlarında, terimler arası tutarlılıkta ve görsellerin sınanmasında yatıyor. Okuduğunuz kısa bir giriş, arkasında uzun bir kontrol zinciri taşıyor. Sizden istediğimiz tek şey, bu tanımları genel bilgi olarak okumanız ve kendi durumunuzdaki ayrıntıları ayrıca değerlendirmeniz. Sözlük büyüdükçe bu özeni korumak, önceliğimiz olmaya devam edecek.