Tenkis nedir, vasiyet özgürlüğünü nasıl sınırlar?

Tenkis, sözlükte indirme ya da azaltma anlamına gelir. Miras hukukunda ise mirasbırakanın yaptığı bir kazandırmanın, saklı payı zedelediği ölçüde azaltılmasını ifade eder. Yani vasiyet geçerli biçimde yapılmış olsa bile, belli yakınların kanunen korunan payına dokunuyorsa, o fazlalık geri çekilebilir. Terim ilk bakışta ağır görünür, fakat arkasındaki fikir basittir: mirasbırakan malı üzerinde geniş bir söz hakkına sahiptir, ancak bu hak sınırsız değildir.

Bu yazıda tenkisi bir hüküm olarak değil, bir mantık olarak ele alıyoruz. Önce vasiyet özgürlüğünün neyi kapsadığına, sonra nerede durduğuna bakacağız. Amacımız belirli bir dosyayı yorumlamak değil, okurun genel çerçeveyi görmesine yardım etmek. Görsel anlatım editörü olarak bu konuyu hep bir pasta dilimi gibi düşünüyorum: tereke bütün pasta, saklı pay ise kimsenin kesemeyeceği dilimler.

Mirasbırakan, ölümünden sonra malvarlığının bir kısmının kime gideceğini vasiyetle belirleyebilir. Bu kısma serbest kısım denir. Serbest kısım, saklı paylar ayrıldıktan sonra geriye kalan bölümdür ve mirasbırakan onu bir yakınına, bir arkadaşına ya da bir vakfa bırakmakta genel olarak serbesttir. Vasiyetin geçerli olması için kanunda aranan şekil şartlarına uyulması gerekir; şekil eksikse vasiyet baştan sorunlu olabilir.

Özgürlüğün sınırı, hangi yakınların saklı pay sahibi olduğuna göre değişir. Aile yapısı farklı olan iki kişinin serbest kısmı da farklı büyüklükte olur. Bu yüzden genel bir oran vermek yerine, kuralın nasıl işlediğini göstermek daha dürüst bir yoldur. Karşılaştırmalı rehberlerimizde aynı mantığı farklı aile tablolarında yan yana görebilirsiniz.

• Serbest kısım, saklı paylar düşüldükten sonra kalan bölümdür
• Vasiyetin şekil şartlarına uygun olması ayrı bir konudur

Bir kazandırma saklı payı aştığında otomatik olarak yok olmaz. Kural, o kazandırmanın geçersiz sayılması değil, aşan kısmın azaltılabilmesidir. Bu ayrım önemlidir, çünkü vasiyetin tamamı ayakta kalabilir; yalnızca saklı payı zedeleyen fazlalık için bir azaltma söz konusu olur. Tenkis, yine bu yüzden kendiliğinden işleyen bir mekanizma gibi değil, hakkı zedelenen kişinin başvurabileceği bir yol olarak anlatılır.

Sözlükte terimler genellikle tek cümleyle tanımlanır ve bu, okuru yanıltabilir. Tenkis hem bir hak hem bir sonuç olarak karşımıza çıkar; sürelerle ve ispat meselesiyle birlikte düşünülmesi gerekir. Bu süreleri ve ayrıntıları burada vermiyoruz, çünkü genel bilgi yazısı bireysel bir sürecin yerini tutmaz. Bilmeniz gereken, terimin neyi işaret ettiği ve hangi soruyu cevapladığıdır.

Aşağıdaki durum tamamen varsayımsaldır ve yalnızca mantığı göstermek için kuruldu. Bir mirasbırakanın eşi ve iki çocuğu olduğunu düşünelim. Mirasbırakan malvarlığının büyük bölümünü vasiyetle uzak bir akrabasına bırakmış olsun. Bu durumda eş ve çocukların saklı payları, serbest kısmı aşan bölüm kadar zedelenmiş olabilir. Tenkis, işte bu zedelenmiş bölümün geri alınması fikrini anlatır.

Örnekte rakam vermiyoruz, çünkü oranlar kişiden kişiye ve aile yapısına göre değişir. Önemli olan şemadaki akıştır: önce toplam tereke, sonra saklı paylar, sonra serbest kısım ve en sonunda aşan kısım. Bu sırayı kâğıt üzerinde çizdiğinizde terim kendiliğinden oturur. Aynı şemayı kendi okumalarınız için not alarak kullanabilirsiniz.

• Önce tereke, sonra saklı paylar, sonra serbest kısım
• Aşan bölüm, tenkisin konusu olan kısımdır

Tenkis çoğu zaman iptalle karıştırılır. Oysa iptal, bir işlemin baştan geçersizliğini ileri sürmektir; tenkis ise geçerli bir işlemin saklı payı aşan kısmını azaltmaktır. İkisinin dayanağı ve sonucu farklıdır. Bir de saklı pay ile mirastan çıkarmayı birbirine karıştıranlar olur; mirastan çıkarma ancak kanunda sayılan sınırlı hâllerde gündeme gelen ayrı bir kurumdur.

Üçüncü bir karışıklık, vasiyet ile sağlararası bağışlar arasında yaşanır. Mirasbırakanın sağlığında yaptığı bazı kazandırmalar da saklı payın hesabında dikkate alınabilir. Hangi kazandırmanın nasıl sayıldığı ayrıntılı bir konudur ve her olayda ayrı değerlendirilir. Burada yalnızca şunu söylemek yeterli: terimleri birbirinden ayırmak, konuyu anlamanın yarısıdır.

• Tenkis iptal değildir; aşan kısmı azaltmaktır
• Mirastan çıkarma ayrı bir kurumdur

Bu konuda bir metin okurken önce yazının genel mi yoksa bir olaya özel mi olduğuna bakın. Genel anlatım, terimin mantığını verir; belirli bir olayda ne olacağını söylemez. Rakam, oran ya da süre gördüğünüzde kaynağın ne kadar güncel olduğunu da düşünün, çünkü kurallar zaman içinde değişebilir.

Kendi durumunuza dair bir karar vermeniz gerekiyorsa, bu yayın yerine geçmez; ihtiyacınız olan şey bireysel değerlendirmedir. Biz burada kavramları açıyoruz. Şemayı çizmek, soruyu doğru sormanıza yardım eder; cevabı ise ancak olayın kendi koşulları verir. Yayın masası olarak tercihimiz, az ama sağlam bilgi vermek.