Bir şemanın ilk taslağı neye benzer
Görsel anlatım editörü olarak masama gelen ilk şey çoğu zaman bir şema değil, metindir. Hukuk içerik editörümüz vasiyet özgürlüğünün sınırlarını anlatan yazıyı teslim eder, ben de o yazının hangi cümlesinin çizilebileceğine, hangisinin yalnızca okunması gerektiğine karar veririm. Bu sonbahar, vasiyet türlerini ve vasiyetle tasarruf edilebilecek kısmı gösteren bir görsel üzerinde çalıştık.
İlk taslak kâğıt üzerinde, kurşun kalemle çıkar. Ortada tek bir kutu çizerim, bu kutu mirasbırakanın tüm malvarlığını temsil eder. Sonra kutuyu böleriz: bir tarafta kanunun korumaya aldığı pay, diğer tarafta kişinin kendi isteğiyle düzenleyebileceği pay. Bu ayrım basit görünür ama oranlar yazıdan yazıya değişmesin diye her seferinde metinle yan yana kontrol edilir.
- İlk taslak her zaman kâğıt üzerinde çizilir
- Her kutu metindeki tek bir ifadeye karşılık gelir
Metinle çizim arasındaki pazarlık
Şema ile metin arasında küçük bir pazarlık yaşanır. Metin bir kuralı iki cümleyle anlatır, ben aynı kuralı tek bir okla göstermeye çalışırım. Bazen ok yetmez, çünkü kuralın bir istisnası vardır ve istisnayı gizlemek okuru yanıltır. O zaman ya çizime ikinci bir katman eklerim ya da istisnayı metne bırakıp şemada yalnızca genel ilkeyi gösteririm.
Burada ölçü sadelik ile doğruluk arasındaki dengedir. Yayının değerlerinden ikisi bunlar ve ikisi çoğu zaman birbirine ters çeker. Murat Kaplan'la yaptığımız kısa konuşmalar genellikle şu soruyla biter: bu çizim, metni okumamış biri için de yanlış bir izlenim bırakmıyor mu? Cevap evet ise çizimi sadeleştirmek yerine yeniden kurarız.
- Sadelik ile doğruluk arasında denge aranır
- İstisnalar gerekirse metne bırakılır
Renk, kalınlık ve okunabilirlik kararları
Şemada kullandığımız renkler az ve bilinçlidir: koyu gri çerçeveler, soluk mavi dolgular ve kırık beyaz zemin. Renk yalnızca anlam taşıdığında kullanılır. Örneğin korunan pay hep aynı mavi tonla gösterilir, böylece okur başka bir yazıda aynı rengi gördüğünde aynı kavramla karşılaştığını anlar. Renk körlüğü olan okurlar için yalnızca renge dayanmayan, desen ve etiketle desteklenmiş bir dil seçtik.
Yazı boyutu da tartışma konusudur. Telefon ekranında küçülen bir şemanın etiketleri okunmaz hâle gelir. Bu yüzden her şemayı önce küçük bir ekranda deneriz. Etiket sığmıyorsa şemayı büyütmez, etiketi kısaltırız. Uzun bir terim gerekiyorsa şemanın altına kısa bir açıklama satırı koyarız.
- Her renk tek bir anlama bağlıdır
- Şemalar önce telefon boyutunda denenir
Örneklerde varsayımsal olduğunu belirtmek
Vasiyet konusunda en çok dikkat ettiğimiz şey, örneklerin gerçek bir olayla karıştırılmamasıdır. Şemalarda kullandığımız aile ilişkileri ve mal paylaşımları varsayımsaldır ve görselin içinde bunu açıkça yazarız. Okurun kendi durumunu şemaya bakarak çözmeye çalışması bizim istemediğimiz bir sonuçtur, çünkü her aile durumunun ayrıntıları farklıdır.
Bu yüzden şemaların başlığında 'genel kural' ifadesini koruruz ve kişiye özel sonuç çıkarılabilecek rakamlardan kaçınırız. Burak Şahin örnekleri hazırlarken isimleri kasıtlı olarak sıradan seçer ve aynı örneği iki farklı yazıda kullanmamaya çalışır. Böylece her şema kendi konusuna ait kalır ve başka bir yazının sonucunu yanlışlıkla taşımaz.
- Varsayımsal örnekler görselin içinde belirtilir
- Kişiye özel sonuç çıkaracak rakamlardan kaçınılır
Yayından önceki son kontrol turu
Bir şema yayına girmeden önce üç elden geçer. Önce hukuk içerik editörü çizimin metinle uyumunu kontrol eder. Sonra Selma Yıldırım yayın yönetmeni olarak okunabilirliğe ve dilin sadeliğine bakar. Son olarak ben, şemayı farklı ekran boyutlarında ve siyah beyaz çıktıda deneyerek erişilebilirliği doğrularım.
Bu tur bazen yarım günde biter, bazen bir şema baştan çizilir. Geçen hafta bir okla ilgili tartışma yüzünden tüm şemayı yeniden kurduk, çünkü ok yanlış bir önceliği ima ediyordu. Hızdan çok doğruluğa yatırım yapmak yayının yaklaşımıdır ve bu kontrol turu onun somut bir göstergesidir. Yayına çıkan şema, kimsenin sonradan düzeltme notu eklemek zorunda kalmayacağı hâle gelmiş olandır.
- Üç aşamalı kontrol: içerik, dil, erişilebilirlik
- Gerekirse şema baştan çizilir
Okur için bu ne anlama geliyor
Bir okur olarak bu süreçten çıkarmanız gereken şey şu: önünüzdeki şema, bir uzmanın sizin durumunuza yazdığı bir görüş değildir. Genel bir ilkenin, birkaç kişinin tartışarak sadeleştirdiği görsel bir özetidir. Şema size kavramların birbirine nasıl bağlandığını gösterir, hangi sonucun sizin için geçerli olduğunu söylemez.
Şemayı okurken başlıktaki 'genel kural' ifadesine ve varsayımsal örnek notuna dikkat etmenizi öneririm. Bir şemada anlamadığınız bir kutu varsa, ilgili yazının metnine dönmek genellikle yeterlidir. Çizimi tek başına okumak yerine metinle birlikte okumak, hem daha doğru hem daha az yanıltıcı bir yoldur ve yayının amacı tam olarak budur.
Vasiyet özgürlüğünün sınırlarını gösteren bir şema, ilk bakışta tek bir çizim gibi görünür ama arkasında kâğıt taslaklar, metinle pazarlıklar ve birkaç kontrol turu vardır. Amacımız okura hazır bir sonuç vermek değil, kavramları yerli yerine oturtmasına yardım etmektir. Bu yüzden her şema genel bir çerçeve olarak kalır ve okunduğu yazının metniyle birlikte anlam kazanır.